Pokój i bezpieczeństwo

Obecnie jesteśmy świadkami erozji globalnego przywództwa, jakie zdobyły Stany Zjednoczone po „zimnej wojnie”. Po kilku dekadach status hegemona został podważony ze względu na dynamikę procesów polaryzacyjnych oraz dekoncentrację potęgi. Zjawiska te wiążą się z pojawianiem się przeciwważących wobec USA ośrodków siły, co nazywane jest multipolaryzacją (Chiny, Indie, Rosja, Brazylia i in.). Procesom delegitymizacji hegemonicznej roli USA towarzyszą paroksyzmy i konwulsje, powodowane brakiem samoograniczenia w rywalizacji mocarstw, utratą prymatu cywilizacyjnego zintegrowanego Zachodu, a także błędami w diagnozowaniu źródeł zagrożeń. Zawodzą także dotychczasowe modele rozwojowe kapitalizmu. Klęskę ponosi „liberalny internacjonalizm” i globalizacja oparta na założeniach neoliberalizmu.
Ryzyko globalnego konfliktu jest przede wszystkim warunkowane nieokiełznanym wyścigiem zbrojeń i kolejnymi odsłonami rywalizacji ideologicznej w stosunkach międzynarodowych. Najbardziej katastrofalne skutki niesie obniżanie się progu strategicznej wstrzemięźliwości przed użyciem broni masowej zagłady. Koniecznością staje się respektowanie znanego z czasów „zimnej wojny” mechanizmu wzajemnego gwarantowanego zniszczenia (mutually assured destruction) w trójkącie USA–Rosja–Chiny. Przy zachowaniu systemu przeciwważenia potęg istnieje nadzieja, że niestabilność na peryferiach systemu międzynarodowego (w tym na Ukrainie i na Bliskim Wschodzie) nie przeniesie się do centrum geopolitycznej rywalizacji.

Kwestie zbrojeń – kontroli zbrojeń w koncepcjach stanowienia i utrzymania pokoju (też pokoju wiecznego) pojawiły się po zakończeniu wojny trzydziestoletniej, po pokoju westfalskim. Wśród wielu propozycji dopiero po wielu latach powstała koncepcja angielskiego prawnika, filozofa i ekonomisty Jeremy’ego Benthama, którą można nazwać planem – dostatecznie komplementarnym planem powszechnego i trwałego pokoju, w której fundamentem miała być umowa społeczna, a wyraziste miejsce zajęła kwestia zbrojeń. Bentham pisze: „Zbrojenia zawsze prowadzą do wojen. Im szybsze i intensywniejsze zbrojenia, tym większe jest ryzyko wybuchu wojen”. Postuluje też (jak się okazało – utopijne) „położenie kresu innowacjom techniczno-militarnym”.

Tekst poświęcony jest jakościowemu wyścigowi zbrojeń i czynnikom, powodującym jego ciągłe przyspieszanie. Odpowiada też na pytanie, czy możliwe jest zahamowanie tego procesu. Wyścig zbrojeń jest zjawiskiem znanym ludzkości od wieków. Przebiegał on etapami. Przez większość dziejów odbywał się ewolucyjnie. Jego pierwszy etap trwał kilka tysięcy lat. Naznaczony wyścigiem między „mieczem” i „tarczą”, napędzany był stopniowo przypadkowymi technicznymi udoskonaleniami w stosunkowo prostych narzędziach walki zbrojnej. Ta powolna ewolucja przyśpieszyła w drugim etapie, zapoczątkowanym rewolucją przemysłową XVIII wieku. Ogromny postęp nauki i techniki tego okresu umożliwił powstanie wielu rodzajów uzbrojenia, znanych do dziś. Nowe uzbrojenie umożliwiło walkę zbrojną na lądzie, na- i pod wodą, w powietrzu. Gwałtownie wzrosła siła niszczenia, zasięg ognia, manewrowość i skuteczność działania. Skutki tych zmian ludzie poznali w czasie I i II wojny światowej. W tym okresie znaczenia nabrała zdolność technicznego zaskoczenia przeciwnika, oparta na potencjale naukowym i technologicznym, a także na rozwiniętej bazie przemysłowej państwa. Kulminacją tego etapu było pojawienie się w połowie XX wieku broni jądrowej. Rozpoczęła się era gwałtownego rozwoju arsenałów broni strategicznej. Proliferacja broni jądrowej, wraz z rozwojem różnorodnych środków jej przenoszenia, doprowadziła do „pata atomowego” między grupą państw, dominujących na arenie międzynarodowej. Równowaga potencjałów „masowego zniszczenia” nie powstrzymała wyścigu zbrojeń konwencjonalnych. Szybki rozwój techniki komputerowej, elektroniki i nowych materiałów doprowadził na początku XXI wieku do pojawienia się nie-konwencjonalnej konwencjonalnej broni precyzyjnie kierowanej, „inteligentnej”. Opracowano broń zdalnie kierowaną, zmniejszającą rolę czynnika ludzkiego w jej stosowaniu. Automatyzacja systemów uzbrojenia wkroczyła w erę techniki kwantowej i „sztucznej inteligencji”. Istnieje wiele czynników, wewnątrzkrajowych i międzynarodowych, opisanych w tekście, „napędzających” innowacyjność arsenałów uzbrojenia. Zdaniem autora nie ma obecnie możliwości powstrzymania lub zaprzestania tego procesu.

Najbardziej istotną cechą współczesnego środowiska bezpieczeństwa jest jego kompleksowość. Wyraża się nie tylko w jakościowo nowych zagrożeniach, wyzwaniach, ryzykach i szansach, ale też w ich ścisłym powiązaniu i wzajemnym uwarunkowaniu. Wszystko to sprawia, że dawne podejście do zapewniania bezpieczeństwa w odrębnych jego dziedzinach już nie wystarcza. Konieczne jest podejście zintegrowane, kompleksowe. Taka praktyka kształtuje się już od lat. Dlatego w niniejszej publikacji sygnalizuje się potrzebę wprowadzenia do analiz strategicznych nowej kategorii pod nazwą „sztuka bezpieczeństwa”, która odzwierciedlałaby tę nową rzeczywistość. Sztukę bezpieczeństwa proponuje się rozumieć jako teorię i praktykę formułowania strategii, koncepcji operacyjnych i programów przygotowywania zintegrowanych systemów bezpieczeństwa narodowego i międzynarodowego. W kolejnych partiach publikacji naświetla się podstawowe kwestie praktyczne sztuki bezpieczeństwa XXI wieku w warunkach drugiej zimnej wojny między Rosją a Zachodem. Dotyczy to zwłaszcza charakterystyki neozimnowojennego środowiska bezpieczeństwa oraz koniecznej adaptacji NATO do jego warunków.

Państwa toczą wojny, z reguły w imię bezpieczeństwa, sprawiedliwości czy pokoju. Przy każdej kolejnej wojnie ludzie stawiają dokładnie to samo pytanie: dlaczego? W XX wieku wielokrotnie szukano na nie odpowiedzi, odwołując się zarówno do tragizmu ludzkiego życia, ale również bodźców formujących życie człowieka. Stawiali je także Einstein i Freud, którzy chcieli zbliżyć się do rozwiązania jednego z odwiecznych problemów, a także niezliczona ilość innych myślicieli. Kluczowe znaczenie mają pozamilitarne czynniki bezpieczeństwa – prawo, ideowe podstawy państwa, bezpieczeństwo (w tym bezpieczeństwo finansowe), poczucie wspólnoty i odpowiedzialności za wspólne dobro, zaufanie obywateli do państwa, państwa do obywateli i między obywatelami.

W rozdziale przedstawiono specyfikę kontynentu Afryki w kontekście narastających zagrożeń dla pokoju i bezpieczeństwa. W celu identyfikacji głównych zagrożeń dla pokoju i bezpieczeństwa dokonano analizy poziomu i przyczyn śmiertelności. W związku z tym przeanalizowano przewidywalną długość życia ludzkiego od lat 60. XX wieku do roku 2022, liczbę zgonów oraz ich przyczyny w wymiarze całego kontynentu, ale też w wybranych krajach, gdzie kwestie pokoju i bezpieczeństwa stanowią szczególne wyzwanie. Analiza przyczyn zgonów w Afryce umożliwiła identyfikację obszarów kluczowych wyzwań zarówno dla krajów kontynentu, jak i dla społeczności międzynarodowej. Wskazano ponadto obszary potencjalnych możliwości rozwojowych państw afrykańskich. W wyniku prowadzonych badań sformułowano tezę, że awans rozwojowy jest kluczowym gwarantem pokoju i bezpieczeństwa w Afryce. Warunkiem sin qua non realizacji takiego scenariusza – na co wskazywano już w ramach prac Komitetu Prognoz PAN (Nawrot, 2023) – jest utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa zarówno w regionie, jak i na świecie. Jest to jednak największe wyzwanie pierwszej połowy XXI wieku w wymiarze globalnym.

W publikacji przedstawiono tezę, że migracja jest problemem o wymiarze globalnym, który wymaga wysiłku wielu państw. Mechanizmem potęgującym migracje jest postępujące rozwarstwienie dochodowe i edukacyjne społeczeństw i całych regionów. Liczne konflikty zbrojne i wojny domowe zmuszają miliony ludzi do ucieczki i poszukiwania miejsc do życia często w odległych krajach. Warunki do życia w krajach Afryki Subsaharyjskiej są wyjątkowo trudne dla dziesiątków milionów mieszkańców. Jedną z ważnych przyczyn braku postępów w rozwoju gospodarek państw Afryki jest słabe wykształcenie społeczeństw; dziesiątki milionów dzieci nie są objęte obowiązkiem szkolnym. Przedstawiono argumenty za uruchomieniem szerokiego, międzynarodowego programu pomocy w budowie systemów edukacji w krajach Afryki. Złagodzenie problemów migracji może nastąpić poprzez unikanie konfliktów zbrojnych i poprawę warunków życia w krajach zamieszkania.

Celem niniejszego rozdziału jest wskazanie przyczyn zróżnicowania sytuacji demograficznej we współczesnym świecie oraz określenie, jak obecnie można definiować bezpieczeństwo demograficzne. Dokonana została, z jednej strony, prezentacja koncepcji teoretycznych wyjaśniających owo zróżnicowanie, z drugiej zaś przegląd podejść wykorzystywanych do definiowania pojęcia bezpieczeństwo demograficzne.

Zagrożenia środowiska w coraz większym stopniu mają wpływ na utratę bezpieczeństwa państwa, a nawet mogą być odczuwane w skali całej planety. Postęp techniczny powoduje, że zmienia się charakter tych zagrożeń, a ich siła oddziaływania jest rosnąca. Zagrożenia wynikają z destrukcji środowiska przyrodniczego oraz rabunkowej gospodarki dostępnymi zasobami. Procesy te wynikają z rosnącej populacji ludzkiej oraz z narastającej indywidualnej presji człowieka na środowisko. W artykule wskazano, że pomimo coraz bardziej widocznych objawów narastania zagrożeń środowiska, nie widać inicjatyw redukujących ryzyko ich wystąpienia. Z tego powodu konieczne jest uwzględnienie w polityce bezpieczeństwa procesów adaptacji do zmieniających się uwarunkowań środowiskowych.

Celem badań jest przedstawienie sytuacji w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego na świecie na początku trzeciej dekady XXI wieku. Podstawowym materiałem empirycznym wykorzystanym w pracy są dane pochodzące z międzynarodowej bazy: FAOSTAT. Zastosowane metody badawcze to metoda statystyczno-opisowa oraz krytyczna analiza literatury przedmiotu. Prawo do żywności jest fundamentalnym prawem człowieka, jednak w wielu krajach świata nadal nie jest ono respektowane. Na świecie produkuje się wystarczającą ilość żywności, aby wyżywić populację liczącą 10 mld ludzi. Pomimo tego, pośród globalnej populacji wynoszącej obecnie ponad 8 mld, aż 733,4 mln osób cierpi z powodu głodu. Szacuje się, że w 2023 roku około 28,9% światowej populacji (2,3 mld ludzi) było pozbawionych bezpieczeństwa żywnościowego w stopniu umiarkowanym i dużym, co oznacza brak regularnego dostępu do odpowiedniej ilości żywności.
Pandemia COVID–19 oraz agresja zbrojna Federacji Rosyjskiej na Ukrainę uwidoczniły słabości światowego systemu rolno-żywnościowego oraz nierówności między poszczególnymi regionami świata, prowadząc do dalszego wzrostu poziomu głodu oraz braku bezpieczeństwa żywnościowego. W coraz bardziej niestabilnym świecie rządy państw na całym globie powinny nieustannie koncentrować się na zapewnieniu bezpieczeństwa żywnościowego. Kluczowe jest budowanie długoterminowych, zrównoważonych i sprawiedliwych systemów żywnościowych. Aby wyżywić stale rosnącą populację, konieczne jest poszukiwanie innowacyjnych rozwiązań przekształcających systemy rolno-żywnościowe w celu zapewnienia zrównoważonej diety, która przyniesie korzyści zarówno ludziom, jak i planecie.

Celem niniejszego artykułu jest ukazanie najważniejszych konsekwencji szerokiego rozumienia pokoju dla myślenia o edukacji dla pokoju. W pierwszej części rozważań przypominam wąską definicję pokoju mającą swoje korzenie w starożytności. Wskazuję na jej nieadekwatność w stosunku do złożonych procesów pokojowych i przypominam wybrane tradycje szerokiego rozumienia pokoju. Sygnalizuję też najważniejsze tendencje we współczesnej refleksji nad pokojem, uwypuklające polisemantyczność pojęcia „pokój” oraz wieloaspektowość i dynamikę procesów pokojowych. W drugiej części artykułu wymieniam i omawiam najważniejsze konsekwencje takiego szerokiego ujmowania pokoju dla myślenia o edukacji dla pokoju. Są to: konieczność docenienia roli edukacji w budowaniu pokoju i uznanie jej w tym kontekście za czynnik równie istotny jak działania polityków i przywódców światowych, potrzeba myślenia o edukacji dla pokoju w trybie otwartym, zawsze niedokonanym i na stałe wpisanym w kształcenie człowieka oraz uznanie za podstawową misję edukacji dla pokoju rozwijanie w człowieku poczucia podmiotowości, osobistej odpowiedzialności za pokój i świadomości sprawstwa w tym zakresie.

Człowiek jest częścią ludzkości i kosmosu. Konsekwencją tego powinien być świat bez wojen. Różnorodność kulturowa nie powinna utrudniać relacji braterstwa. Niestety, człowiek jest jedynym gatunkiem, który toczy ze sobą wojny. Absurdalne jest, że stwarza świat kultury i jednocześnie wywołuje wojny, które niszczą ten świat. Przyjmuje się pogląd, że natura człowieka jest społeczna i jednocześnie głosi się, że wojny z konieczności towarzyszą ludzkości. Paradoksem są wojny mimo wiedzy o negatywnych zmianach psychiki człowieka, do których one prowadzą. Wskazuje się jako fundamentalną wartość życie człowieka, formułuje się prawa człowieka i jednocześnie zwiększa się wydatki na zbrojenia. Brakuje szacunku dla pacyfistów do których należą między innymi niektóre mniejszościowe wyznania religijne. Paradoksem jest też to, że większość ekologów nie głosi pacyfizmu. Za zabicie człowieka na wojnie otrzymuje się ordery, a za zabicie w czasach pokoju zostaje się skazanym do więzienia. Ci, którzy wyrażają aprobatę dla wojen są często zaciekłymi przeciwnikami prawa kobiet do przerywania ciąży i prawa do eutanazji. Głosi się wartość globalizacji, a prawidłowo rozumiana pozostaje w sprzeczności ze zgodą na prowadzenie wojen.